Aan het begin van de zestiende eeuw schreef Machiavelli Il Principe dat hij opdroeg aan Lorenzo II uit het geslacht van de Medici’s. Het werk was nooit als afzonderlijk boek bedoeld maar betrof een soort sollicitatie om bij de Medici’s in de gunst te komen. Machiavelli zag de Florentijnse republiek belaagd door regionale en buitenlandse mogendheden, waarbij de Medici’s hun grip op de staat verloren. Il Principe kan dan ook gezien worden als een soort handleiding voor beleid. Machiavelli wordt beschouwd als grondlegger van de moderne politiek. Tot vandaag de dag, zoals Arnon Grunberg in het nawoord schrijft: “Dat onze tijd een machiavellistische tijd is lijkt mij geheel juist.”
De naam Machiavelli (Florence, 1469 – 1527) wordt vaak in verband gebracht met gewetenloos handelen. Dat doet de Florentijn geen recht. Zijn visie was veel breder. Uitgangspunt van zijn politieke overtuiging was: het doel heiligt de middelen. De moraal was daaraan ondergeschikt. Tenslotte was het volk slecht en onbetrouwbaar – “de mensen zijn nu eenmaal slecht, en ze worden pas goed als een of andere omstandigheid hen daartoe dwingt” – dan hoefde je je als machthebber niet anders te gedragen. Soms was wreedheid vereist, de andere keer omkoperij. Het belangrijkste was het volk aan jouw kant te houden.
“…om zijn machtspositie te handhaven, is hij dikwijls genoodzaakt te handelen in strijd met de betrouwbaarheid, de barmhartigheid, de menselijkheid en de godsdienstigheid. En daarom is het nodig dat hij mentaal bereid is een andere koers te gaan varen als de grillen van het lot en de veranderende situaties hem dat voorschrijven.”
“…machthebbers die zich aan hun woord weinig gelegen hebben laten liggen, grote dingen tot stand hebben gebracht en op sluwe wijze de geest van de mensen hebben weten te bespelen. En ten slotte zijn ze zelfs hen die zich op eerlijkheid baseerden, de baas geworden.”
“…zij die de hoogste macht uitoefenen, de onplezierige dingen moeten laten opknappen door anderen, terwijl ze zelf de plezierige voor hun rekening moeten nemen.”
Gezien de door Machiavelli geopperde strategieën heeft Mark Rutte De Heerser als een soort leidraad voor zijn realpolitik gekoesterd. Misschien ligt het werk wel aan de basis van het VVD-programma in de afgelopen decennia.
Machiavelli was een politiek denker, “vóór alles een filosofisch schrijver,” zoals vertaler Frans van Dooren schrijft. “Hij heeft bepaalde ideeën, denkbeelden, zienswijzen en opvattingen over politiek en macht in een soort van systeem ondergebracht, dat hij aan anderen wil doorgeven.”
Alleen al om de actuele politieke besluitvorming te doorgronden, is het aan te raden De Heerser te lezen.
