In een fictief Amerika dat valt onder de Organisatie van Noord Amerikaanse Naties (ONAN), waar bedrijven de dienst uitmaken, richt James O. Candenza in een buitenwijk van Boston de Enfield Tennis Academie (ETA) op, mede uit eigen belang: zijn oudste zoon Orin is een toptalent. Nadat de academie in bedrijf was genomen, interesseerde het James echter niet meer en stortte hij zich op film. De familie Incandenza is de spil van Eindeloos vertier, een hallucinerende roman. Zoals Menno van der Beek in zijn essay over het werk van Wallace in maart 2024 schreef:
“[…] een niet te controleren denken, een intern nooit stil te zetten taalorgel, een inwendige storm die de bespeler werkelijk geen seconde rust gunt. Een associatief en dwingend denken, dat nooit eens rustig stilvalt, dat bij elke keuze in het verhaal een alternatieve lijn ziet, een lijn die de pagina zou kunnen overnemen […]”
Dat laatste zie je terug in de voetnoten in Eindeloos vertier die 114 pagina’s in een kleiner font beslaan. Enkele voetnoten zijn inderdaad verhaallijnen op zich, soms van wel tien pagina’s of meer.
Vader James, ofwel Zelvers dan wel (Maffe) Ooievaar, heeft de hand aan zichzelf geslagen door zijn hoofd in de magnetron te stoppen. Hij is in kleine kring bekend vanwege zijn vreemde films die hij grotendeels draait met de bloedmooie, jonge hoofdrolspeelster Joelle van Dyne, alias Miss Psychosis. Zijn laatste project, Amusement, brengt echter een schokgolf teweeg: het is verslavend ernaar te kijken, mensen kunnen niet meer stoppen, zelfs als je maar een fragment ziet. Een zorgwekkend fenomeen. Naar Amusement wordt daarom ook wel verwezen als samizdat (Russisch: illegaal kopiëren en verspreiden van teksten die door de overheid gecensureerd of verboden waren). Onderzoek naar de oorzaak van dit fenomeen blijkt onmogelijk, want de onderzoekers blijven aan de buis gekluisterd. Amusement spreekt de totaliteit van begeerten aan.
“Een U.S.A. die zou sterven – en haar kinderen zou laten sterven, stuk voor stuk – voor het zogenaamde volmaakte amusement, deze film.”
Moms, een Québécoise, leidt de ETA nadat haar man er de brui aan heeft gegeven. Orin is inmiddels overgestapt van tennis naar American football waarin hij eveneens excelleert. Gelukkig blijkt zijn jongere broer Hal minstens zo veelbelovend in tennis. Bij Moms kan Hal niets fout doen. Als hij zou beweren dat water natuurkundig gezien omhoog stroomt zou zij het, staand voor een waterval, geloven.
Mario Incandenza is de jongste van de drie broers. De jongen is lichamelijk zwaar beperkt en beweegt zich voort in een exoskelet. Ook hij is uitzonderlijk begaafd, op filmgebied, en is een belangrijke steun en toeverlaat voor James. Nooit gaat de jongen op pad zonder draaiende camera (op zijn hoofd bevestigd). Hal en hij zijn elkaars vertrouwenspartners.
Eindeloos vertier gaat over tennis, over de enorme druk die op jonge talenten wordt gelegd en de effecten ervan: velen vallen af of houden stand dankzij de meest inventieve chemische drugs. Dat naast ETA een kliniek voor drugsverslaafden is gevestigd, biedt dan ook uitkomst. Overigens zou je denken dat Wallace een academisch geschoold scheikundige is gezien de gedetailleerde beschrijvingen – en soms zelfs productiehandleidingen – van de verschillende soorten chemische drugs. Wallace (1962 – 2008) studeerde echter Engelse taal- en letterkunde, filosofie en wiskunde. Daarna was hij hoogleraar Engelse literatuur aan het Pomona College in Claremont (CA). In zijn jeugd bereikte hij de hoogste regionen van het Amerikaanse tennis.
Eén verhaallijn, die zich met die van de Incandenza’s verstrengelt, betreft die van Les Assasins des Fauteuils Rollentes, een gruwelijk sadistische rolstoelbende die zich onder leiding van Steeply – een boom van een kerel die als vrouw gekleed gaat en geen fysieke beperkingen kent – wil afscheiden van Canada en op zoek gaat naar de mastertape van Amusement. Dat levert hilarische én tamelijk morbide scènes op.
Had Wallace een vooruitziende blik? In het oorspronkelijke Infinite Jest (voor het eerst in 2026 vertaald als Eindeloos vertier) uit 1996 voert hij een nieuw verkozen president ten tonele, via een 48 minuten durend poppenspel van Mario. Deze president overweegt de NAVO te verlaten en de EU tarieven op te leggen. Laat ze het zelf maar uitzoeken. Die maffe EU, die Oekraïne en twee Baltische staten wil toelaten tot haar gemeenschap. De Tea Party is doende het regeringsbeleid te saboteren. Daarbij verwijst hij tevens naar de historische uitspraak van president Bush sr (EW: Read my lips, bij zijn nominatie in 1988 namens de Republikeinen voor het presidentschap, over belastingverhogingen). Gentle gebruikt een soortgelijk idioom om zijn kiezers te overtuigen dat zijn missie de enige ware is: Kijk in mijn ogen! De man leeft in een (letterlijke zuurstof)bubbel. De vergelijking met Trump is snel getrokken.
In Eindeloos vertier is er geen sprake meer van jaartallen zoals wij die kennen. Als bedrijf kun je een jaar kopen.
“ORGANISATORISCHE CHRONOLOGIE VAN DE NOORD-AMERIKAANSE STAATSINKOMSTENBRON GESPONSORDE TIJD, NAAR JAAR
(1) Jaar van de Whopper
(2) Jaar van de Tucks Verzachtende Aambeiendoekjes
(3) Jaar van de Dove-reep Proefverpakking
(4) Jaar van de Perdue Wonderkip
(5) Jaar van de Fluister-Stille Maytag Vaatwasser
(6) Jaar van de Yushityu Mimetische-Resolutie-Cartridge-View-Moederbord-Eenvoudig-te-Installeren Infernatron/Interlace TP-Systeem-Upgrade voor Thuis, Kantoor of Mobiel
(7) Jaar van de Zuivelproducten uit Hartje Amerika
(8) Jaar van het Depend Incontinentie-Ondergoed
(9) Jaar van Glad Plastic Zakken”
Ook de inzet van AI speelt hierbij een rol in reclames (en in pornografie).
Wallace was een taalvirtuoos die zelfbedachte woorden door zijn verhaal weeft. Hij mijdt de vloek niet, die krijg je dan wel in overtreffende trap:
“Wie denk je dat je godkankerse kut in de teringhemel wel bent?! En dat waagt het te zeggen dat ik het lekkervind hier om jou te omhelzen in je James Rovers Traders naar CalvinKlein-aftershave stinkende achterlijke godvergeten fokking reet!”
Eindeloos vertier kun je beschouwen als een aanklacht tegen de vercommercialiseerde Amerikaanse maatschappij. Dat klinkt zuur, maar is het allerminst. De wijze waarop Wallace die naar voren brengt, is onnavolgbaar. Puur, gewelddadig, erotisch, grappen en grollen. Lezen betekent hier werken, je aandacht erbij houden; regelmatig terugbladeren. Een Wie is Wie achterin het boek was geen overbodige luxe geweest. De tennisscènes zijn pittig voor hen die de sport niet beoefenen. Soms is er sprake van eindeloze zinnen, zijn er pagina’s lange voetnoten waarvan je nooit zeker weet of je die zonder consequenties kunt overslaan. Maar dan komen er weer van die (taalkundige) pareltjes. Vertaler Robbert-Jan Henkes had dan ook liefst gezien dat Infinite jest als Grenzeloze grol zou worden uitgebracht. Tot slot enkele voorbeelden waarom.
“Hij zag zo scheel dat hij midden in de week allebei de zondagen kon zien.”
“Ze had een lach die klonk of ze levend opgegeten werd.”
“Luisteren naar Green is als luisteren naar een traag lekkende kraan.”
“Dat een door de wol geverfde prostituee (zegt men) zo vaardig een condoom om de eenheid van een klant kan schuiven dat hij niet eens weet dat hij hem om heeft tot het te laat is, zogezegd.”
Reserveer enkele weken in je agenda en gun jezelf Eindeloos vertier!
